Opłata od pozwu wynosi zwykle 5 procent wartości roszczenia. Przy należności na 300 000 zł oznacza to 15 000 zł, które trzeba wyłożyć jeszcze przed rozpoczęciem sprawy, choć często właśnie brak tych pieniędzy jest jednym ze skutków sporu. Ustawa o kosztach sądowych przewiduje jednak możliwość uzyskania zwolnienia. Osoba prawna albo jednostka organizacyjna może zostać zwolniona od kosztów, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie.
W przypadku spółki handlowej wymagania są dodatkowo większe. Musi ona wykazać, że jej wspólnicy albo akcjonariusze nie mają środków na zwiększenie jej majątku ani na udzielenie jej pożyczki (art. 103 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).
W praktyce takie wnioski są oddalane częściej, niż spodziewa się wielu przedsiębiorców. Najczęściej przyczyna nie leży w samym braku pieniędzy, lecz w tym, że firma nie potrafi go odpowiednio wykazać.
Co trzeba wykazać we wniosku o zwolnienie od kosztów
Zakres obowiązków zależy od formy prawnej podmiotu. Osoba fizyczna, również prowadząca jednoosobową działalność gospodarczą, składa na urzędowym formularzu oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny (art. 102).
W przypadku spółki sytuacja wygląda inaczej. Musi ona wykazać brak dostatecznych środków, czyli przedstawić dowody potwierdzające swoją sytuację finansową. Samo oświadczenie nie wystarczy.
Sąd bierze pod uwagę całościowy obraz finansów firmy. Znaczenie mają stan rachunków bankowych i przepływy z ostatnich miesięcy, posiadany majątek trwały i możliwość jego spieniężenia, wysokość obrotów i wynik finansowy, a także zobowiązania oraz należności, w tym te już wymagalne.
Istotne jest również to, czy przedsiębiorca miał możliwość przygotowania się finansowo do prowadzenia sporu, o którego istnieniu wiedział. To właśnie ten element bywa rozstrzygający i często prowadzi do oddalenia wniosku.
Dlaczego sądy oddalają wnioski spółek
Jednym z najczęstszych problemów jest brak wystarczających dokumentów. Wniosek, do którego nie dołączono sprawozdania finansowego, wyciągów bankowych czy zestawień należności i zobowiązań, pozostaje w praktyce jedynie twierdzeniem spółki. Sąd nie prowadzi w tym zakresie postępowania dowodowego z urzędu.
Drugim błędem jest wykazywanie wyłącznie chwilowego braku gotówki. Brak pieniędzy na rachunku w konkretnym dniu nie oznacza jeszcze braku dostatecznych środków. Spółka może posiadać majątek trwały, zapasy albo wymagalne należności, które również są brane pod uwagę przy ocenie jej sytuacji.
Trzecim problemem jest brak wyjaśnienia, dlaczego przedsiębiorca nie mógł wcześniej zabezpieczyć środków na prowadzenie sporu. Podmiot zawodowo prowadzący działalność powinien liczyć się z kosztami dochodzenia swoich należności. Sąd może więc badać, czy brak środków wynika z okoliczności niezależnych od firmy, czy z wcześniejszego zaniechania.
Jakie dokumenty dołączyć do wniosku
Dobry wniosek powinien pozwalać sądowi odtworzyć sytuację finansową przedsiębiorcy bez konieczności domyślania się, skąd wynika brak środków.
W szczególności dołącz:
- sprawozdanie finansowe za ostatni zamknięty rok obrotowy,
- wyciągi z wszystkich rachunków bankowych za kilka ostatnich miesięcy, a nie tylko z jednego konta,
- zestawienie należności i zobowiązań z podziałem na wymagalne i niewymagalne,
- informację o majątku trwałym wraz z obciążeniami, jeżeli występują,
- deklaracje podatkowe za bieżący okres,
- wyjaśnienie przyczyn sytuacji, na przykład utraty płynności wskutek niezapłaconych faktur objętych właśnie tym pozwem.
Szczególnie ważny jest ostatni element. To on pozwala pokazać sądowi, że brak środków nie jest wyłącznie ogólnym problemem finansowym przedsiębiorstwa, lecz może pozostawać w bezpośrednim związku z działaniem pozwanego, którego dotyczy sprawa.
Zwolnienie częściowe zamiast całkowitego
Wniosek o zwolnienie od kosztów nie musi sprowadzać się do wyboru między pełnym zwolnieniem a całkowitym jego brakiem. Ustawa przewiduje również możliwość zwolnienia od kosztów w części (art. 101 ust. 1).
Jeżeli firma jest w stanie ponieść część opłaty, może wnioskować na przykład o zwolnienie od połowy kosztów. Takie rozwiązanie bywa łatwiejsze do uzyskania niż zwolnienie całkowite, ponieważ pokazuje, że przedsiębiorca jest gotowy wykorzystać dostępne środki, ale nie może ponieść całego ciężaru jednorazowo.
Warto zatem wnosić alternatywnie o zwolnienie w całości, a w razie nieuwzględnienia, w części.
Nie należy natomiast mylić częściowego zwolnienia z możliwością rozłożenia opłaty od pozwu na raty. Opłaty tej nie można rozłożyć na raty ani odroczyć w taki sposób, aby postępowanie mogło się rozpocząć bez jej uiszczenia. Rozłożenie na raty dotyczy należności sądowych, które już przysługują Skarbowi Państwa, a nie opłaty wnoszonej razem z pozwem.
Jak obniżyć koszt pozwu bez wniosku o zwolnienie
Przed złożeniem wniosku sprawdź, czy sam wybór trybu postępowania nie pozwoli istotnie ograniczyć kosztu wejścia w spór.
Postępowanie nakazowe oznacza opłatę w wysokości jednej czwartej opłaty stosunkowej. Przy roszczeniu na 300 000 zł różnica jest więc znacząca. Warunkiem skorzystania z tego trybu jest jednak odpowiednia dokumentacja. Szczegóły opisujemy w tekście o postępowaniu nakazowym i upominawczym.
Drugą możliwością jest elektroniczne postępowanie upominawcze, w którym opłata jest niższa, a samo postępowanie może przebiegać szybciej przy roszczeniach bezspornych, choć występują ograniczenia dotyczące rodzaju spraw.
Przy większym portfelu faktur wobec jednego dłużnika można też rozważyć podział roszczenia i rozpoczęcie od jednej sprawy, zamiast kierowania do sądu całej kwoty jednocześnie.
W praktyce odpowiedni dobór trybu postępowania może obniżyć koszt wejścia w spór skuteczniej niż wniosek o zwolnienie od kosztów, a jednocześnie nie wymaga przedstawiania sądowi pełnego obrazu sytuacji finansowej przedsiębiorstwa. Sposób ustalania kwoty, od której naliczana jest opłata, opisujemy w tekście o wartości przedmiotu sporu.
Co się dzieje po oddaleniu wniosku
Oddalenie wniosku o zwolnienie od kosztów nie oznacza jeszcze zakończenia sprawy, ale dalsza procedura zależy od tego, w jaki sposób wniesiono pozew.
Jeżeli firma działa samodzielnie, sąd wzywa ją do uiszczenia opłaty w wyznaczonym terminie. Brak wpłaty powoduje zwrot pozwu.
Jeżeli pozew wniósł adwokat albo radca prawny, sąd już nie wzywa do zapłaty. Opłatę trzeba uiścić w ciągu tygodnia od doręczenia postanowienia o oddaleniu wniosku (art. 112 ust. 3; tak też uchwała Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2022 r., III CZP 82/22).
Zwrot pozwu nie oznacza przedawnienia roszczenia. Trzeba jednak pamiętać, że pozew zwrócony nie wywołuje skutków, które ustawa wiąże z wniesieniem pisma. Ma to szczególne znaczenie przy należnościach, których termin przedawnienia jest bliski. W takich sprawach dobrze mieć możliwość sfinansowania opłaty niezależnie od tego, czy wniosek o zwolnienie zostanie uwzględniony.
Na postanowienie o oddaleniu wniosku przysługuje zażalenie, jednak jego wniesienie wydłuża postępowanie o kolejne tygodnie.
Czy opłatę od pozwu można odzyskać
Opłata od pozwu jest wydatkiem ponoszonym na początku postępowania, ale przy wygranej wchodzi do kosztów procesu zasądzanych od strony przegrywającej. Dotyczy to również kosztów zastępstwa.
Z punktu widzenia wierzyciela największym ryzykiem nie jest więc samo poniesienie opłaty, lecz możliwość późniejszego wyegzekwowania zasądzonych kwot. Koszty procesu dzielą bowiem los należności głównej.
Dlatego decyzja o skierowaniu sprawy do sądu powinna uwzględniać również sytuację majątkową dłużnika. Sposoby jej sprawdzania opisujemy w tekście o ustalaniu majątku dłużnika.
Najczęściej zadawane pytania
Czy spółka może zostać zwolniona od kosztów sądowych
Tak. Osoba prawna albo jednostka organizacyjna może uzyskać zwolnienie, jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie. Wymaga to udowodnienia, a spółka handlowa musi też wykazać, że wspólnicy nie mają środków, by ją dofinansować.
Jakie dokumenty trzeba złożyć
Przede wszystkim sprawozdanie finansowe, wyciągi ze wszystkich rachunków, zestawienie należności i zobowiązań oraz informację o majątku. Bez nich wniosek jest zwykle oddalany.
Czy można wnosić o zwolnienie tylko w części
Tak, i bywa to skuteczniejsze niż wniosek o zwolnienie całkowite. Warto formułować żądanie alternatywnie.
Co, jeżeli wniosek zostanie oddalony
Gdy firma działa sama, sąd wezwie do uiszczenia opłaty. Gdy działa przez adwokata albo radcę prawnego, opłatę trzeba wnieść bez wezwania w ciągu tygodnia od doręczenia postanowienia. Brak wpłaty prowadzi do zwrotu pozwu, dlatego przy roszczeniach bliskich przedawnieniu warto mieć plan awaryjny.
Czy jest tańszy sposób niż wniosek o zwolnienie
Zwykle tak. Postępowanie nakazowe obniża opłatę do jednej czwartej, a elektroniczne postępowanie upominawcze także jest tańsze przy roszczeniach bezspornych.
Czy odzyskam opłatę po wygranej
Przy wygranej opłata wchodzi do kosztów procesu zasądzanych od strony przegrywającej. Realne odzyskanie zależy jednak od tego, czy dłużnik ma majątek.
