Odpowiedzialność wspólników spółki jawnej i cywilnej za długi

Wspólnik spółki jawnej odpowiada za jej zobowiązania bez ograniczenia, całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, na podstawie art. 22 § 2 Kodeksu spółek handlowych. Odpowiedzialność ta ma jednak charakter subsydiarny: egzekucję z majątku wspólnika można prowadzić dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. W spółce cywilnej sytuacja jest dla wierzyciela jeszcze korzystniejsza, bo bariery subsydiarności nie ma.

Dla wierzyciela oznacza to konkretną przewagę wobec spółek kapitałowych. Nie musisz wykazywać niczyjej winy ani niezłożenia wniosku o upadłość w terminie, jak przy odpowiedzialności zarządu spółki z o.o.. Odpowiedzialność wynika z samego faktu bycia wspólnikiem.

Spółka jawna: solidarnie i całym majątkiem

Trzy elementy tej odpowiedzialności warto rozłożyć na czynniki.

• Bez ograniczenia, czyli nie do wysokości wkładu, tylko za całość zobowiązania.
• Całym swoim majątkiem, a więc majątkiem osobistym wspólnika, nie tylko tym wniesionym do spółki.
• Solidarnie z pozostałymi wspólnikami i ze spółką, co pozwala wybrać, od kogo dochodzić całości.

Solidarność ma tu praktyczne znaczenie. Możesz pozwać spółkę i wszystkich wspólników jednocześnie, albo tylko tego wspólnika, który realnie ma majątek. Nie musisz dzielić roszczenia proporcjonalnie.

Subsydiarność, czyli kiedy sięgniesz do majątku wspólnika

Art. 31 Kodeksu spółek handlowych wprowadza zastrzeżenie, które porządkuje kolejność zaspokojenia. Wierzyciel może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Kluczowe jest jednak to, że przepis ten nie stanowi przeszkody do wniesienia powództwa przeciwko wspólnikowi, zanim egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Rozróżnienie jest fundamentalne i często mylone. Subsydiarność ogranicza moment egzekucji, a nie moment pozwania. Możesz więc od razu pozwać spółkę i wspólników, uzyskać tytuł wobec wszystkich, a dopiero potem, po bezskutecznej egzekucji wobec spółki, sięgnąć do majątków osobistych.

Praktyczna konsekwencja: pozywaj wspólników od razu, razem ze spółką. Odrębny proces przeciwko wspólnikom po latach nieudanej egzekucji to strata czasu i dodatkowe koszty, a przy okazji ryzyko przedawnienia.

Spółka cywilna: bez bariery subsydiarności

Spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawa. Przedsiębiorcami są jej wspólnicy, a majątek jest ich majątkiem wspólnym.

Za zobowiązania wynikające z działalności spółki cywilnej wspólnicy odpowiadają solidarnie, na podstawie art. 864 Kodeksu cywilnego. Nie występuje tu konstrukcja subsydiarności znana ze spółki jawnej, bo nie ma odrębnego podmiotu, wobec którego trzeba by wcześniej prowadzić bezskuteczną egzekucję.

Dla wierzyciela to prostsza sytuacja. Pozywasz wspólników, uzyskujesz tytuł wobec nich i prowadzisz egzekucję z ich majątków, w tym osobistych, bez etapu pośredniego.

Odpowiedzialność nowego wspólnika

Przystąpienie do istniejącej spółki jawnej nie chroni przed odpowiedzialnością za zobowiązania powstałe wcześniej. Wspólnik przystępujący odpowiada również za zobowiązania powstałe przed jego przystąpieniem.

To istotne przy dochodzeniu starszych należności. Skład osobowy spółki mógł się zmienić, a krąg osób odpowiedzialnych bywa szerszy, niż wynika z aktualnego wpisu. Warto sprawdzić historię wpisów w rejestrze, a nie tylko stan bieżący.

Odpowiedzialność po wystąpieniu ze spółki

Wystąpienie wspólnika ze spółki nie zwalnia go z odpowiedzialności za zobowiązania powstałe w czasie, gdy był wspólnikiem. Zobowiązania te nadal go obciążają, mimo że nie figuruje już w rejestrze.

W praktyce oznacza to, że przy starszej wierzytelności warto ustalić, kto był wspólnikiem w dacie powstania zobowiązania, a nie kto jest nim dziś.

Co to zmienia w praktyce windykacyjnej

Kilka konkretnych konsekwencji dla prowadzenia sprawy.

• Krąg dłużników jest szerszy, niż wynika z faktury. Obok spółki masz osoby fizyczne z ich majątkami osobistymi.
• Nie musisz wykazywać przesłanek szczególnych. W przeciwieństwie do odpowiedzialności członków zarządu spółki kapitałowej nie badasz ani terminu wniosku o upadłość, ani winy.
• Majątek osobisty wspólnika bywa łatwiejszy do ustalenia niż majątek spółki, zwłaszcza gdy chodzi o nieruchomości ujawnione w księgach wieczystych.
• Wchodzi w grę majątek wspólny małżonków, na zasadach dotyczących odpowiedzialności za zobowiązania jednego z małżonków, co wymaga osobnej analizy w konkretnej sprawie.

Legalne sposoby ustalania stanu majątkowego opisaliśmy w tekście o ustalaniu majątku dłużnika.

Jak sformułować pozew

Praktyczne wskazówki przy dochodzeniu należności od spółki osobowej.

1. Ustal w rejestrze aktualny skład wspólników oraz historię zmian, jeśli wierzytelność jest starsza.
2. Pozwij spółkę i wszystkich wspólników jednocześnie, jako pozwanych solidarnie.
3. W żądaniu wskaż solidarną odpowiedzialność, powołując podstawę z Kodeksu spółek handlowych albo z Kodeksu cywilnego, zależnie od formy.
4. Po uzyskaniu tytułu kieruj egzekucję najpierw do majątku spółki, a po jej bezskuteczności do majątków wspólników.
5. Przy spółce cywilnej pomijasz krok czwarty, bo kolejność nie obowiązuje.

Dlaczego forma prawna kontrahenta ma znaczenie przy kredycie kupieckim

Ta sama faktura na tę samą kwotę oznacza zupełnie różne ryzyko w zależności od tego, z kim podpisujesz umowę. Warto to uwzględniać przy ustalaniu limitów kupieckich.

• Jednoosobowa działalność gospodarcza. Przedsiębiorca odpowiada całym majątkiem osobistym. Ryzyko formalnie najniższe, choć majątek bywa skromny.
• Spółka cywilna. Wspólnicy odpowiadają solidarnie całym majątkiem, bez bariery subsydiarności. Dla wierzyciela to bardzo dobra sytuacja.
• Spółka jawna. Wspólnicy odpowiadają całym majątkiem, ale najpierw trzeba wykazać bezskuteczność egzekucji wobec spółki. Nieco dłuższa droga, mocna podstawa.
• Spółka komandytowa. Komplementariusz odpowiada bez ograniczenia, komandytariusz do wysokości sumy komandytowej. Ryzyko zależy od tego, kto jest komplementariuszem, bo bywa nim spółka z o.o.
• Spółka z o.o. i akcyjna. Odpowiada wyłącznie spółka, a sięgnięcie do majątku członków zarządu wymaga wykazania dodatkowych przesłanek.

Największe ryzyko niosą konstrukcje, w których komplementariuszem spółki komandytowej jest spółka z o.o. o minimalnym kapitale. Formalnie masz podmiot odpowiadający bez ograniczenia, faktycznie jest to spółka bez majątku. Przy takich kontrahentach zabezpieczenie osobiste, na przykład poręczenie wspólnika, przestaje być formalnością, a staje się warunkiem sensownej współpracy.

Najczęściej zadawane pytania

Czy wspólnik spółki jawnej odpowiada tylko do wysokości wkładu

Nie. Odpowiada bez ograniczenia, całym swoim majątkiem. Ograniczenie do wysokości wkładu dotyczy innych konstrukcji, na przykład komandytariusza w spółce komandytowej.

Czy trzeba najpierw przeprowadzić bezskuteczną egzekucję wobec spółki

Do prowadzenia egzekucji z majątku wspólnika tak. Do wytoczenia powództwa przeciwko wspólnikowi nie, co przepis stwierdza wprost. Dlatego pozywa się spółkę i wspólników łącznie.

Czym różni się to od odpowiedzialności zarządu w spółce z o.o.

Zasadniczo. W spółce z o.o. odpowiedzialność członków zarządu jest odszkodowawcza i wymaga wykazania przesłanek, a członek zarządu może się od niej uwolnić. W spółce jawnej odpowiedzialność wynika z samego statusu wspólnika.

Czy odpowiada wspólnik, który nie prowadził spraw spółki

Tak. Odpowiedzialność wiąże się ze statusem wspólnika, a nie z faktycznym udziałem w prowadzeniu spraw czy reprezentacji.

Co z komplementariuszem w spółce komandytowej

Komplementariusz odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia, na zasadach zbliżonych do wspólnika spółki jawnej. Sytuację komandytariusza opisaliśmy osobno w tekście o komandytariuszu i komplementariuszu.

Czy przy spółce cywilnej pozywa się spółkę

Nie, bo spółka cywilna nie ma podmiotowości prawnej. Pozywa się wspólników, wskazując, że zobowiązanie wynika z prowadzonej przez nich wspólnie działalności.