Kontrahent prowadzi jednoosobową działalność, nie płaci, a cały wartościowy majątek stoi na małżonkach we wspólności. Pytanie brzmi, czy da się do niego sięgnąć. Odpowiedź daje art. 41 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: z majątku wspólnego można prowadzić egzekucję wtedy, gdy małżonek dłużnika wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania. Bez tej zgody zakres jest znacznie węższy, choć nie zerowy.
To rozróżnienie decyduje o wyniku sprawy częściej niż jakość dokumentacji, dlatego warto je znać przed przyznaniem kredytu kupieckiego, a nie po powstaniu zaległości.
Trzy sytuacje z art. 41 KRO
Przepis dzieli sprawy według jednego kryterium, czyli zgody małżonka.
Zgoda była. Wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. To najszersza możliwa podstawa, obejmująca wspólną nieruchomość, samochody i oszczędności.
Zgody nie było. Wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z jego wynagrodzenia za pracę, z dochodów uzyskanych z innej działalności zarobkowej oraz z korzyści z praw autorskich i praw pokrewnych.
Wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Wtedy, nawet bez zgody małżonka, wierzyciel może sięgnąć dodatkowo do przedmiotów majątkowych wchodzących w skład tego przedsiębiorstwa.
Trzeci przypadek jest dla windykacji handlowej najważniejszy. Jeżeli twoja faktura wynika ze współpracy z firmą kontrahenta, składniki tej firmy pozostają dostępne dla egzekucji niezależnie od tego, co powie jego małżonek.
Klauzula wykonalności przeciwko małżonkowi
Sam wyrok przeciwko dłużnikowi nie wystarczy, żeby komornik zajął majątek wspólny. Potrzebna jest klauzula wykonalności nadana także przeciwko małżonkowi, z ograniczeniem odpowiedzialności do majątku wspólnego.
Zgodnie z art. 787 Kodeksu postępowania cywilnego sąd nadaje taką klauzulę, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem wykonawczym wierzytelność powstała za zgodą małżonka dłużnika.
Ciężar dowodu leży więc po twojej stronie i musi to być dokument, a nie domysł czy zeznania. W praktyce wystarczające bywają:
- pisemna zgoda małżonka na zaciągnięcie zobowiązania,
- umowa podpisana przez oboje małżonków,
- oświadczenie o poddaniu się egzekucji złożone przez oboje,
- korespondencja, z której wynika akceptacja transakcji przez małżonka.
Praktyczny wniosek: zgodę zbiera się przy podpisywaniu umowy, nie po wezwaniu do zapłaty. Po powstaniu zaległości nikt jej dobrowolnie nie złoży.
Rozdzielność majątkowa i jej granice
Częsta reakcja dłużnika w tarapatach to zawarcie umowy o rozdzielność majątkową. Sama rozdzielność jest legalna, ale nie działa wstecz wobec wierzycieli w sposób nieograniczony.
Małżonek może powoływać się na rozdzielność wobec innych osób wtedy, gdy jej istnienie było im wiadome. Jeżeli zawarłeś umowę w czasie, gdy obowiązywała wspólność, a o rozdzielności nie wiedziałeś, sam późniejszy dokument nie pozbawia cię możliwości sięgnięcia do majątku wspólnego.
Odrębną kwestią jest ustanowienie rozdzielności po powstaniu zobowiązania i przesunięcie majątku na małżonka. Takie czynności bywają podważalne, o czym piszemy w tekście o skardze pauliańskiej.
Co sprawdzić przed transakcją
Kilka minut przed podpisaniem umowy oszczędza miesiące po jej niewykonaniu.
- Forma prawna kontrahenta. Jednoosobowa działalność oznacza odpowiedzialność całym majątkiem osobistym, a przy wspólności także wpływ ustroju małżeńskiego na zakres egzekucji.
- Ustrój majątkowy. Warto zapytać wprost, czy obowiązuje wspólność, i odnotować odpowiedź w dokumentacji.
- Zgoda małżonka przy większych limitach. Powyżej progu, który sam ustalisz, warunkiem współpracy powinna być pisemna zgoda.
- Właściciel nieruchomości. Księga wieczysta pokaże, czy nieruchomość należy do majątku wspólnego, czy osobistego.
- Alternatywne zabezpieczenie. Gdy zgody nie da się uzyskać, sensowne jest dobrowolne poddanie się egzekucji albo zabezpieczenie rzeczowe.
Egzekucja z rachunku wspólnego
Rachunek prowadzony wspólnie przez małżonków bywa traktowany jako łatwy cel, ale reguły są tu bardziej złożone niż przy rachunku indywidualnym. Zajęcie obejmuje środki w zakresie, w jakim odpowiadają one udziałowi dłużnika, a małżonek niebędący dłużnikiem może bronić się przed egzekucją skierowaną do jego środków.
Dlatego przy majątku wspólnym skuteczniejsze bywa skierowanie egzekucji do składników trwałych, ujawnionych w rejestrach, niż liczenie na saldo rachunku.
Gdy małżonek nie jest dłużnikiem, ale ma majątek
Zdarza się układ, w którym dłużnik formalnie nie ma nic, a wszystko należy do małżonka. Wtedy warto sprawdzić dwie rzeczy.
Kiedy majątek trafił do małżonka. Przesunięcia dokonane po powstaniu zobowiązania, zwłaszcza nieodpłatne, są typowym przedmiotem zaskarżenia.
Czy małżonek nie jest faktycznym uczestnikiem działalności. Wspólne prowadzenie działalności, wspólne zamówienia i wspólne rozliczenia bywają podstawą do postawienia zarzutu, że zobowiązanie zaciągnięto za wiedzą i zgodą obojga.
Ustalenie stanu majątkowego obu małżonków opisujemy w tekście o legalnych metodach ustalania majątku dłużnika.
Czego wierzyciel zrobić nie może
Uczciwie o granicach, bo przekroczenie ich obraca się przeciwko wierzycielowi.
- Nie pozwiesz małżonka jako dłużnika, jeżeli nie jest stroną zobowiązania. Klauzula z ograniczeniem do majątku wspólnego to co innego niż uczynienie go dłużnikiem osobistym.
- Nie sięgniesz do majątku osobistego małżonka, czyli tego, co nabył przed małżeństwem, otrzymał w spadku albo w darowiźnie do majątku osobistego.
- Nie wyegzekwujesz z majątku wspólnego bez klauzuli, nawet mając prawomocny wyrok przeciwko dłużnikowi.
- Nie użyjesz nacisku na małżonka, który nie jest dłużnikiem. Kontakt w takiej sprawie ma granice wyznaczone ochroną dóbr osobistych.
Najczęściej zadawane pytania
Czy małżonek dłużnika odpowiada za jego długi firmowe
Nie odpowiada osobiście, chyba że sam jest stroną zobowiązania. Kwestią jest natomiast to, czy egzekucja może objąć majątek wspólny, a to zależy przede wszystkim od tego, czy wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania.
Czy zgoda małżonka musi mieć formę pisemną
Do nadania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi trzeba wykazać zgodę dokumentem urzędowym lub prywatnym. Bez dokumentu wykazanie zgody w praktyce się nie udaje.
Co, jeżeli małżonkowie zawarli rozdzielność po powstaniu długu
Rozdzielność wywołuje skutki wobec wierzyciela wtedy, gdy o niej wiedział przy zawieraniu umowy. Późniejsze przesunięcia majątku mogą podlegać zaskarżeniu jako czynności krzywdzące wierzycieli.
Czy mogę sięgnąć do wynagrodzenia małżonka dłużnika
Nie, jeżeli nie jest on dłużnikiem. Egzekucja z wynagrodzenia dotyczy dłużnika, a wobec majątku wspólnego działa klauzula z ograniczeniem odpowiedzialności do tego majątku.
Czy przedsiębiorstwo dłużnika jest dostępne bez zgody małżonka
Tak. Gdy wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, egzekucja może objąć przedmioty majątkowe wchodzące w jego skład, niezależnie od zgody małżonka.
Kiedy najlepiej zadbać o zgodę małżonka
Przy zawieraniu umowy, przy podnoszeniu limitu kupieckiego oraz przy każdej transakcji o wartości, której utrata zagroziłaby twojej płynności. Później uzyskanie zgody jest praktycznie niemożliwe.
