Dłużnik założył fundację rodzinną: co może wierzyciel

Fundacja rodzinna bywa przedstawiana jako narzędzie chroniące majątek przed wierzycielami. Ochrona jest realna, ale ma wyraźne granice, a najważniejsza z nich brzmi: fundacja rodzinna odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, przy czym odpowiedzialność ta jest ograniczona do wartości mienia wniesionego do fundacji.

Innymi słowy, wniesienie majątku do fundacji nie kasuje długów, które istniały wcześniej. Kasuje jedynie łatwość sięgnięcia po ten majątek, jeżeli wierzyciel nie wie, jak to zrobić.

Odpowiedzialność za zobowiązania sprzed powstania fundacji

To jest podstawowe narzędzie wierzyciela i warto rozłożyć je na elementy.

Solidarność. Możesz dochodzić zapłaty od fundatora, od fundacji albo od obu naraz. Nie musisz najpierw wykazywać bezskuteczności egzekucji wobec fundatora.

Zakres czasowy. Odpowiedzialność obejmuje zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji. Kluczowa jest więc data powstania twojej wierzytelności, a nie data jej wymagalności ani data faktury.

Ograniczenie kwotowe. Fundacja odpowiada do wartości mienia wniesionego przez fundatora. Przy niewielkim wkładzie i dużym zadłużeniu odzysk będzie odpowiednio ograniczony.

Praktyczny wniosek: przy dłużniku, który zakłada fundację, natychmiast ustal daty. Zobowiązanie powstałe choćby dzień przed ustanowieniem fundacji daje ci drogę, której nie masz przy zobowiązaniu późniejszym.

Zobowiązania powstałe po ustanowieniu fundacji

Tu ochrona jest istotnie szersza. Fundacja jest odrębną osobą prawną i co do zasady nie odpowiada za długi zaciągnięte przez fundatora po jej powstaniu.

Nie oznacza to jednak, że majątek jest całkowicie poza zasięgiem. Pozostają dwie drogi.

Świadczenia należne beneficjentowi. Jeżeli dłużnik jest beneficjentem fundacji, przysługujące mu świadczenia są prawem majątkowym i mogą podlegać zajęciu na zasadach właściwych dla wierzytelności. Mechanikę zajęcia wierzytelności opisujemy w tekście o trzeciodłużniku.

Zaskarżenie samego wniesienia mienia, jeżeli nastąpiło z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Skarga pauliańska wobec wniesienia majątku

Wniesienie mienia do fundacji rodzinnej jest czynnością prawną dłużnika i podlega ocenie na zasadach ogólnych. Jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu, otwiera się droga do uznania jej za bezskuteczną wobec ciebie.

Okoliczności działające na korzyść wierzyciela w takich sprawach:

1. Wniesienie nastąpiło po powstaniu zaległości, a zwłaszcza po wezwaniu do zapłaty albo po wszczęciu sprawy sądowej.
2. Charakter nieodpłatny. Wniesienie mienia do fundacji nie jest transakcją rynkową, co ułatwia wykazanie przesłanek.
3. Krąg beneficjentów obejmuje osoby bliskie fundatora, co wzmacnia argumentację dotyczącą wiedzy o pokrzywdzeniu.
4. Wniesiono kluczowe składniki majątku, po czym fundator przestał regulować zobowiązania.

Szczegóły procedury opisujemy w tekście o skardze pauliańskiej.

Jak sprawdzić, czy dłużnik ma fundację

Fundacje rodzinne podlegają wpisowi do właściwego rejestru, prowadzonego przez sąd. Wpis obejmuje między innymi dane fundacji, fundatora oraz osoby wchodzące w skład organów.

Sygnały, które warto wychwycić przy monitorowaniu kontrahenta:

• zbycie nieruchomości albo udziałów przez osobę fizyczną na rzecz podmiotu o nazwie wskazującej na fundację rodzinną,
• zmiana wspólnika w spółce z osoby fizycznej na fundację,
• ustanowienie fundacji w okresie, w którym narastały zaległości,
• wykreślenie hipotek albo zmiana właściciela w księdze wieczystej nieruchomości dłużnika.

Metody legalnego ustalania stanu majątkowego opisujemy w tekście o ustalaniu majątku dłużnika.

Co robić krok po kroku

1. Ustal datę powstania swojej wierzytelności oraz datę ustanowienia fundacji. To rozstrzyga, którą drogą idziesz.
2. Ustal, co wniesiono do fundacji i jaka była wartość tego mienia, bo wyznacza granicę odpowiedzialności.
3. Skieruj wezwanie także do fundacji, jeżeli twoja wierzytelność jest wcześniejsza. Sama reakcja bywa informacją.
4. Pozwij fundatora i fundację solidarnie, zamiast wybierać jednego z nich.
5. Rozważ zaskarżenie czynności, jeżeli wniesienie nastąpiło po powstaniu zaległości.
6. Sprawdź status beneficjenta, jeżeli twoja wierzytelność powstała po ustanowieniu fundacji.

Czego fundacja nie chroni

Uczciwie o granicach po drugiej stronie, bo bywają przedstawiane opacznie.

• Nie chroni przed zobowiązaniami wcześniejszymi, za które fundacja odpowiada solidarnie do wartości wniesionego mienia.
• Nie chroni przed zaskarżeniem czynności krzywdzącej wierzycieli.
• Nie chroni świadczeń wypłacanych beneficjentowi, które pozostają prawem majątkowym.
• Nie zmienia odpowiedzialności członków zarządu spółki za jej zobowiązania. Ta konstrukcja działa niezależnie i opisujemy ją w tekście o odpowiedzialności zarządu.

Wnioski dla oceny ryzyka kontrahenta

Sam fakt posiadania fundacji rodzinnej nie jest sygnałem ostrzegawczym, bo jest to legalne narzędzie planowania sukcesji. Sygnałem jest natomiast moment jej powstania w zestawieniu z kondycją finansową.

Fundacja ustanowiona w spokojnym okresie, przy zdrowej firmie, to sukcesja. Fundacja ustanowiona w kwartale, w którym kontrahent przestał regulować zobowiązania i wyzbył się nieruchomości, to sygnał wymagający natychmiastowej reakcji.

Dlatego przy większych limitach kupieckich warto weryfikować nie tylko bieżący stan majątkowy, ale też zmiany właścicielskie z ostatnich miesięcy.

Jak zabezpieczyć się przed tym scenariuszem

Fundacja rodzinna działa na majątek osobisty osoby fizycznej, więc najskuteczniejszą ochroną są zabezpieczenia ustanowione na konkretnych składnikach, a nie liczenie na ogólną wypłacalność kontrahenta.

• Hipoteka umowna na nieruchomości podąża za rzeczą, więc przeniesienie własności do fundacji nie usuwa twojego prawa.
• Zastaw rejestrowy działa analogicznie wobec majątku ruchomego.
• Poddanie się egzekucji w akcie notarialnym skraca drogę do komornika i daje przewagę czasową, która przy takich operacjach bywa decydująca.
• Poręczenie osoby trzeciej rozszerza krąg odpowiedzialnych poza samego fundatora.

Ostatnie z nich opisujemy w tekście o dobrowolnym poddaniu się egzekucji.

Fundacja po stronie wierzyciela

Warto odnotować odwrotną perspektywę, bo pojawia się w rozmowach coraz częściej. Fundacja rodzinna może być również wierzycielem, jeżeli wniesiono do niej wierzytelności albo udziały w spółkach, które takie wierzytelności posiadają.

Wtedy stroną dochodzącą zapłaty jest fundacja jako odrębna osoba prawna, reprezentowana przez swój zarząd. Dla dłużnika nie zmienia to zakresu obowiązku, ale zmienia adresata korespondencji i podmiot, który występuje w postępowaniu. Przy cesji wierzytelności do fundacji obowiązują zasady ogólne, w tym konieczność zawiadomienia dłużnika o przelewie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy fundacja rodzinna chroni majątek przed wierzycielami

Tylko częściowo. Za zobowiązania fundatora powstałe przed jej ustanowieniem fundacja odpowiada solidarnie, do wartości wniesionego mienia.

Co decyduje o tym, czy mogę pozwać fundację

Data powstania twojej wierzytelności w zestawieniu z datą ustanowienia fundacji. Wierzytelność wcześniejsza otwiera drogę do odpowiedzialności solidarnej.

Czy mogę zaskarżyć wniesienie majątku do fundacji

Tak, na zasadach ogólnych dotyczących czynności dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek niej dłużnik stał się niewypłacalny albo pogłębił niewypłacalność.

Czy da się zająć świadczenia wypłacane beneficjentowi

Świadczenia przysługujące beneficjentowi są prawem majątkowym i mogą podlegać zajęciu na zasadach właściwych dla wierzytelności.

Gdzie sprawdzę, czy kontrahent ma fundację rodzinną

Fundacje rodzinne podlegają wpisowi do właściwego rejestru prowadzonego przez sąd, a pośrednim sygnałem bywa zmiana właściciela nieruchomości albo udziałów w spółce.

Czy fundacja odpowiada za długi spółki, w której ma udziały

Nie. Fundacja jako wspólnik odpowiada na zasadach właściwych dla danej formy spółki, a przy spółkach kapitałowych oznacza to brak odpowiedzialności za ich zobowiązania.