Kupno wierzytelności: jak kupić dług i na co uważać

Po co firma decyduje się na kupno wierzytelności

Kupno wierzytelności pozwala przedsiębiorcy przejąć od dotychczasowego wierzyciela prawo do żądania zapłaty od jego dłużnika, zwykle za cenę niższą od nominału. Taka transakcja może służyć inwestycji, potrąceniu własnego zobowiązania albo wzmocnieniu pozycji wobec kontrahenta, lecz w każdym przypadku wymaga dokładnego sprawdzenia długu, dokumentów i sytuacji dłużnika.

Pierwszym celem jest inwestycja. Kupujący płaci na przykład 40% wartości faktury, a następnie podejmuje działania zmierzające do odzyskania całej należności wraz z odsetkami. Różnica może stanowić jego korzyść ekonomiczną, ale nabywca wierzytelności bierze na siebie zarówno ryzyko braku zapłaty, jak i koszty windykacji. Sama różnica między nominałem a ceną nie przesądza więc, czy zakup wierzytelności okaże się opłacalny.

Drugim celem jest potrącenie wierzytelności. Przedsiębiorca, który ma dług wobec określonej firmy, może kupić wierzytelność przysługującą innej osobie wobec tej samej firmy. Następnie umarza własne zobowiązanie przez kompensatę, choć za przejmowaną wierzytelność zapłacił jedynie ułamek jej kwoty. Skuteczność takiej operacji zależy jednak od spełnienia warunków potrącenia i od tego, czy nie występują ograniczenia związane z zajęciem komorniczym albo upadłością.

Trzecim powodem jest wzmocnienie pozycji wobec kontrahenta. Może ono polegać na skupieniu kilku wierzytelności dotyczących tego samego dłużnika przed złożeniem wniosku o jego upadłość albo przed rozpoczęciem negocjacji. Kupno wierzytelności staje się wówczas elementem szerszego działania wobec jednego podmiotu.

Każdy z tych celów wymaga innego sprawdzenia dokumentów i innego sposobu rozliczenia. Wspólna pozostaje podstawa prawna, czyli umowa przelewu wierzytelności z art. 509 i następnych Kodeksu cywilnego. Czym jest cesja wierzytelności i kiedy opłaca się sprzedającemu, opisujemy osobno w tekście o cesji wierzytelności. Tutaj analizujemy kupno wierzytelności z perspektywy przedsiębiorcy, który zamierza zostać jej nabywcą.

Jak działa umowa cesji i co nabywca otrzymuje razem z długiem

Wierzyciel może przenieść wierzytelność bez zgody dłużnika, chyba że sprzeciwia się temu ustawa, zastrzeżenie umowne albo właściwość zobowiązania (art. 509 § 1 KC). Zasadą jest zatem brak konieczności uzyskania zgody, ale przed kupnem wierzytelności trzeba ustalić, czy w konkretnym zobowiązaniu nie występuje jeden z wymienionych wyjątków.

Razem z wierzytelnością na nabywcę przechodzą prawa z nią związane, zwłaszcza roszczenie o zaległe odsetki (art. 509 § 2 KC). Kupujący nie otrzymuje więc wyłącznie prawa do kwoty głównej. Przejmuje wierzytelność wraz z prawami, które są z nią związane, w takim stanie, w jakim istnieje ona w chwili przelewu.

Umowa sprzedaży wierzytelności przenosi ją na nabywcę z chwilą zawarcia, chyba że strony postanowiły inaczej (art. 510 § 1 KC). Strony mogą zatem określić inne rozwiązanie, ale jeżeli tego nie zrobią, skutek następuje w chwili zawarcia umowy. Jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, także przelew powinien być stwierdzony pismem (art. 511 KC). W praktyce umowę cesji zawiera się na piśmie, a kiedy dług ma już tytuł wykonawczy, potrzebne są podpisy notarialnie poświadczone.

Nabywca wierzytelności wchodzi w sytuację zbywcy ze wszystkimi jej wadami. Zakup wierzytelności nie usuwa wcześniejszych problemów dotyczących transakcji, z której powstał dług. Dłużnikowi przysługują wobec nabywcy wszelkie zarzuty, które miał wobec zbywcy w chwili dowiedzenia się o przelewie (art. 513 § 1 KC). Mogą one dotyczyć wad towaru, niewykonania usługi albo przedawnienia. Jeżeli zatem dłużnik miał podstawę do kwestionowania należności przed cesją, zmiana wierzyciela nie pozbawia go tej możliwości.

Dłużnik może również potrącić z kupionej wierzytelności swoją wierzytelność wobec zbywcy, nawet wymagalną dopiero po zawiadomieniu o cesji, jeżeli nie stała się wymagalna później niż wierzytelność kupiona (art. 513 § 2 KC). Przed ustaleniem ceny nabywca powinien więc zbadać nie tylko dokumenty potwierdzające dług, lecz także możliwe rozliczenia między dłużnikiem a dotychczasowym wierzycielem.

Istotny jest moment zawiadomienia o przelewie. Dopóki zbywca nie zawiadomi dłużnika o cesji, zapłata do rąk dawnego wierzyciela zwalnia dłużnika także wobec nabywcy, chyba że dłużnik o przelewie wiedział (art. 512 KC). Zawiadomienie powinien wysłać zbywca. Kupujący powinien natomiast otrzymać jego kopię wraz z dowodem doręczenia, aby móc wykazać, kiedy informacja dotarła do dłużnika.

Zbywca odpowiada wobec nabywcy za to, że wierzytelność mu przysługuje. Za wypłacalność dłużnika odpowiada jednak tylko wtedy, gdy wyraźnie przyjął taką odpowiedzialność (art. 516 KC). Jeżeli kupujący oczekuje, że sprzedający będzie odpowiadał również za zapłatę ze strony dłużnika, musi doprowadzić do zapisania tego w umowie. Bez takiego postanowienia ryzyko niewypłacalności pozostaje po stronie nabywcy.

Osobnym zagrożeniem jest umowny zakaz cesji. Zastrzeżenie, zgodnie z którym przelew wymaga zgody dłużnika, jest skuteczne wobec nabywcy, gdy pismo stwierdzające wierzytelność zawiera o nim wzmiankę albo nabywca o nim wiedział (art. 514 KC). Cesja dokonana wbrew skutecznemu zakazowi jest nieważna (art. 58 § 1 w związku z art. 509 § 1 KC). Wyjątek dotyczy transakcji handlowych, w których dłużnikiem jest duży przedsiębiorca, a wierzycielem mikro, mały lub średni: po upływie terminu zapłaty umowny zakaz cesji staje się bezskuteczny z mocy prawa (art. 9a ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych). Przed zakupem trzeba przeczytać umowę zawartą między zbywcą a dłużnikiem, a nie ograniczać się do samej faktury.

Co sprawdzić przed zakupem wierzytelności

Podstawą oceny jest komplet dokumentów. Powinien obejmować umowę lub zamówienie, fakturę, dowód dostawy albo protokół odbioru, korespondencję bez reklamacji oraz wezwania z dowodami doręczenia. Każdy z tych dokumentów pomaga ustalić, z czego wynika należność, czy świadczenie zostało wykonane i czy dłużnik kwestionował jego jakość albo zakres. Bez dowodu wykonania świadczenia kupujący kupuje spór, nie dług.

Kolejnym przedmiotem badania jest sytuacja dłużnika. W Krajowym Rejestrze Sądowym znaczenie ma dział 4, w którym sprawdza się zaległości podatkowe, zaległości wobec ZUS, egzekucje oraz oddalenie wniosku o upadłość z braku majątku na koszty postępowania. CEIDG pozwala zweryfikować status, zawieszenie, zarząd sukcesyjny i upadłość. Krajowy Rejestr Zadłużonych zawiera informacje o postępowaniach upadłościowych i restrukturyzacyjnych, zakazach prowadzenia działalności oraz bezskutecznych egzekucjach.

Przy elektronicznych księgach wieczystych analizuje się dział III, w którym mogą znajdować się ostrzeżenia o egzekucji, oraz dział IV, obejmujący hipoteki i ich pierwszeństwo. Dłużnika sprawdza się również w biurach informacji gospodarczej. Na białej liście VAT można zweryfikować status podatnika i rachunek firmowy przypisany do NIP, zgodnie z art. 96b ustawy o VAT. Te informacje nie zastępują dokumentów potwierdzających samo roszczenie, ale wpływają na ocenę, czy kupno wierzytelności daje realną możliwość odzyskania pieniędzy.

Trzecie sprawdzenie dotyczy terminów. Roszczenia z działalności gospodarczej przedawniają się po 3 latach (art. 118 KC), natomiast roszczenia sprzedawcy o zapłatę ceny ze sprzedaży w zakresie jego przedsiębiorstwa po 2 latach od wymagalności (art. 554 KC), a roszczenia z umowy o dzieło po 2 latach od oddania dzieła (art. 646 KC); terminy dwuletnie i dłuższe kończą się z ostatnim dniem roku kalendarzowego. Przed ustaleniem ceny trzeba więc określić źródło wierzytelności, właściwy termin oraz czas pozostający do jego upływu.

Wierzytelność przedawnioną wolno kupić, ponieważ roszczenie nie wygasa, lecz staje się zobowiązaniem naturalnym (art. 117 § 2 KC). Wobec przedsiębiorcy możliwość odzyskania należności zależy od tego, czy dłużnik podniesie zarzut. Wobec konsumenta sąd uwzględnia natomiast przedawnienie z urzędu (art. 117 § 2¹ KC). Niezależnie od rodzaju dłużnika sąd odmawia nadania klauzuli wykonalności, gdy z treści tytułu wynika upływ terminu przedawnienia (art. 782¹ § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego), a komornik odmawia wszczęcia egzekucji z takiego tytułu (art. 804 § 2 KPC), chyba że wierzyciel przedłoży dokument wykazujący przerwanie biegu.

Dług wobec konsumenta po terminie jest więc w praktyce nie do odzyskania, a cena powinna to odzwierciedlać. Kupno wierzytelności po przedawnieniu nie jest zakazane, ale jego skutki zależą od rodzaju dłużnika i możliwości skutecznego dochodzenia należności.

Kupno wierzytelności z nakazem zapłaty lub wyrokiem

Wierzytelność potwierdzona prawomocnym nakazem albo wyrokiem jest dla kupującego najcenniejsza, ponieważ pozwala ominąć proces. Jeżeli zbywca ma już tytuł wykonawczy z klauzulą, nabywca może wszcząć egzekucję bezpośrednio na jego podstawie, wykazując komornikowi przejście uprawnienia dokumentem urzędowym albo prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 804² KPC). Gdy orzeczenie nie ma jeszcze klauzuli, tytuł trzeba przenieść na nowego wierzyciela w sądzie.

Sąd nadaje klauzulę wykonalności na rzecz nabywcy, gdy przejście uprawnienia wykazano dokumentem urzędowym albo dokumentem prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 788 § 1 KPC). Zwykła forma pisemna umowy cesji nie wystarczy. Dlatego przy kupnie długu z tytułem podpisy pod umową poświadcza notariusz. Do wniosku dołącza się oryginał tytułu oraz umowę cesji, a opłata wynosi 50 zł (art. 71 pkt 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Sposób przygotowania samego wniosku opisujemy w artykule o klauzuli wykonalności na nabywcę.

Jeżeli egzekucja już trwa, nabywca może wstąpić do postępowania w miejsce wierzyciela za jego zgodą, wykazując przelew takim samym dokumentem (art. 804¹ KPC). Nie potrzebuje wtedy osobnej klauzuli. Sąd Najwyższy w uchwale z 5 marca 2009 r. (III CZP 4/09) przesądził, że art. 788 § 1 KPC stosuje się również do przelewu dokonanego po wszczęciu egzekucji.

Szczególnej uwagi wymaga przedawnienie. Przy tytule sądowym wszczęcie egzekucji przez poprzedniego wierzyciela przerywa bieg przedawnienia (art. 123 § 1 pkt 1 KC), a nabywca wchodzi w jego prawa (art. 509 § 2 KC), chyba że egzekucję umorzono w sposób niweczący przerwę; według uchwał Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2016 r. (III CZP 29/16) i z 9 czerwca 2017 r. (III CZP 17/17) z przerwy nie korzystał jedynie nabywca wierzytelności z dawnego bankowego tytułu egzekucyjnego. Kupując starą wierzytelność z tytułem, trzeba policzyć sześcioletni termin z art. 125 § 1 KC od uprawomocnienia albo od zakończenia ostatniej egzekucji, pamiętając, że termin kończy się z końcem roku kalendarzowego, a zasądzone odsetki za okres po orzeczeniu przedawniają się po 3 latach.

Zbywca nie powinien wtedy składać wniosku o umorzenie egzekucji (art. 825 pkt 1 KPC), bo umorzenie uchyla dokonane zajęcia (art. 826 KPC) i nabywca musiałby zaczynać od nowa. Przy ocenie takiej transakcji liczy się więc nie tylko istnienie wyroku albo nakazu, lecz także prawidłowa forma dokumentu potwierdzającego przelew oraz stan toczącej się egzekucji.

Kupno długu w celu potrącenia

Potrącenie wierzytelności wymaga, aby dwie osoby były jednocześnie wobec siebie dłużnikami i wierzycielami. Świadczenia muszą być pieniężne albo tego samego rodzaju, a także wymagalne i zaskarżalne (art. 498 § 1 KC). Przedsiębiorca, który kupuje wierzytelność wobec własnego wierzyciela, tworzy w ten sposób wymaganą wzajemność.

Oświadczenie o potrąceniu składa się drugiej stronie. Skutek umorzenia następuje z mocą wsteczną od chwili, gdy potrącenie stało się możliwe (art. 499 KC). Obie wierzytelności umarzają się do wysokości niższej (art. 498 § 2 KC). Jeżeli kupno wierzytelności ma służyć wyłącznie kompensacie, przed zawarciem umowy trzeba zbadać wszystkie warunki przewidziane dla potrącenia.

Plan mogą udaremnić dwa ograniczenia. Pierwsze wiąże się z zajęciem wierzytelności przez komornika. Potrącenie jest wyłączone, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po zajęciu albo jego wierzytelność stała się wymagalna po zajęciu i później niż zajęta (art. 504 KC). Samo nabycie odpowiedniej kwotowo wierzytelności nie wystarcza więc, jeżeli kolejność zajęcia, nabycia i wymagalności uniemożliwia kompensatę.

Drugie ograniczenie dotyczy upadłości. Potrącenie jest niedopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność przez przelew po ogłoszeniu upadłości albo w ciągu ostatniego roku przed ogłoszeniem, wiedząc o podstawie do ogłoszenia upadłości (art. 94 ust. 1 Prawa upadłościowego). Podobnie od dnia otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego potrącenie jest niedopuszczalne, jeżeli dłużnik stał się wierzycielem przez przelew wierzytelności powstałej przed otwarciem postępowania (art. 253 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego). Kupowanie długów chwiejącego się kontrahenta „pod kompensatę” działa zatem tylko wtedy, gdy nabywca nie wie o jego niewypłacalności, co trudno później udowodnić.

Podatki po stronie kupującego

Zakup wierzytelności trudnej z dyskontem, dokonywany na własne ryzyko, nie jest usługą opodatkowaną VAT. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 27 października 2011 r. (C-93/10, GFKL) uznał, że różnica między nominałem a ceną odzwierciedla wartość ekonomiczną długu, a nie wynagrodzenie. Charakter transakcji wynika zatem z przejęcia ryzyka i ekonomicznej wartości nabywanego prawa.

Skoro transakcja pozostaje poza VAT, kupujący płaci podatek od czynności cywilnoprawnych. PCC od cesji wynosi 1% od wartości rynkowej nabytego prawa, która przy zakupie z dyskontem zwykle odpowiada cenie, choć organ może ją zakwestionować, gdy cena rażąco od niej odbiega (art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a, art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 2–4 oraz art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych). Kupujący składa deklarację PCC-3 w ciągu 14 dni od umowy (art. 4 pkt 1 i art. 10 ust. 1). Cenę zakupu należy więc rozpatrywać razem z obciążeniem podatkowym wynikającym z zawarcia umowy.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy umowa przewiduje prowizję za windykację. Usługi ściągania długów i faktoringu są wyłączone ze zwolnienia z VAT (art. 43 ust. 15 pkt 1 ustawy o VAT) i podlegają stawce 23%. W takim przypadku PCC nie ma zastosowania (art. 2 pkt 4 ustawy o PCC). Sposób rozliczenia zależy zatem od tego, czy przedmiotem transakcji jest zakup trudnej wierzytelności na własne ryzyko, czy pobieranie prowizji za windykację.

W podatku dochodowym przychód u nabywcy powstaje kasowo, z chwilą otrzymania pieniędzy od dłużnika (art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy o CIT). Cena zapłacona za wierzytelność staje się kosztem dopiero w momencie uzyskania tego przychodu. Przy spłacie częściowej koszt rozpoznaje się proporcjonalnie do udziału wpłaty w całym długu (art. 15 ust. 1 ustawy o CIT, a przy pakietach wierzytelności art. 15ba, zgodnie z interpretacjami Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej).

Zakup długu nie daje kosztu „na wejściu”; daje go odzyskanie pieniędzy. Dla kupującego oznacza to konieczność powiązania kosztu nabycia z faktycznie uzyskanym przychodem, także wtedy, gdy dłużnik spłaca jedynie część zobowiązania.

Dane osobowe dłużnika po cesji

Jeżeli dłużnikiem jest osoba fizyczna, w tym także przedsiębiorca wpisany do CEIDG, nabywca staje się administratorem jej danych. Podstawą przetwarzania jest prawnie uzasadniony interes w dochodzeniu roszczeń (art. 6 ust. 1 lit. f RODO). Zgoda dłużnika nie jest potrzebna, ponieważ przetwarzanie danych służy dochodzeniu nabytej wierzytelności.

Kupno wierzytelności powoduje jednak powstanie obowiązku informacyjnego z art. 14 RODO. Nabywca pozyskał dane nie od dłużnika, lecz od zbywcy, dlatego musi przekazać dłużnikowi klauzulę informacyjną najpóźniej w ciągu miesiąca od nabycia albo przy pierwszym kontakcie. W praktyce klauzulę dołącza się do zawiadomienia o cesji i pierwszego wezwania do zapłaty. Pozwala to połączyć informację o zmianie wierzyciela z wykonaniem obowiązku dotyczącego danych osobowych.

Gdzie kupić wierzytelność i jak ocenić jej cenę

Wierzytelności firmowe można kupić bezpośrednio od wierzycieli, od firm windykacyjnych albo na giełdach wierzytelności. Giełda wierzytelności jest publicznym zaproszeniem do zawarcia umowy sprzedaży długu (art. 71 KC), więc sprzedający decyduje, komu i na jakich warunkach sprzeda wierzytelność. Obecność oferty na giełdzie nie oznacza jednak, że należność została już potwierdzona w postępowaniu sądowym.

Oferta na giełdzie nie wymaga od sprzedającego wyroku ani nakazu. Kupujący musi więc samodzielnie ocenić dokumenty i sytuację dłużnika. Cena zależy od wieku długu, dokumentacji, formy prawnej dłużnika oraz etapu sprawy. Czynniki wpływające na cenę i konkretne przedziały opisujemy w tekście o wycenie wierzytelności przed zakupem.

Oferty wierzytelności przedsiębiorców wraz z dokumentami do wglądu publikujemy na giełdzie wierzytelności. Przed podjęciem decyzji kupujący może poprosić o komplet dokumentów oraz informację o dotychczasowych działaniach windykacyjnych. Pozwala mu to ocenić zarówno podstawę długu, jak i stan sprawy na moment planowanego zakupu.

Decyzję o kupnie wierzytelności dobrze poprzedzić prostym rachunkiem. Po jednej stronie znajduje się cena, PCC oraz koszty sądowe i komornicze, które trzeba wyłożyć. Po drugiej jest realna szansa odzyskania nominału z odsetkami w czasie pozostałym do przedawnienia. Jeżeli rachunek wychodzi na plus tylko przy założeniu, że dłużnik zapłaci dobrowolnie, cena jest za wysoka.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dłużnik musi zgodzić się na sprzedaż długu?

Nie. Wierzyciel może przenieść wierzytelność bez zgody dłużnika (art. 509 § 1 KC), chyba że umowa zawiera zakaz cesji skuteczny wobec nabywcy. Dłużnika trzeba zawiadomić o przelewie, bo do tego czasu może skutecznie zapłacić dawnemu wierzycielowi.

Kto płaci PCC przy zakupie wierzytelności i ile?

Kupujący, 1% od ceny nabycia, w deklaracji PCC-3 w ciągu 14 dni od umowy. Zakup długu z dyskontem na własne ryzyko nie podlega VAT, dlatego podlega PCC. Jeżeli umowa przewiduje prowizję za windykację, usługa jest opodatkowana VAT 23% i PCC odpada.

Czy można kupić dług, żeby potrącić go ze swoją fakturą?

Tak, jeżeli obie wierzytelności są pieniężne, wymagalne i zaskarżalne. Potrącenie jest wyłączone, gdy wierzytelność została wcześniej zajęta przez komornika, w upadłości, gdy dłużnik upadłego kupił wierzytelność po ogłoszeniu upadłości albo w ciągu roku przed nim, wiedząc o podstawie do jej ogłoszenia, a w restrukturyzacji, gdy wierzytelność powstałą przed jej otwarciem nabyto przez przelew.

Co zrobić, gdy dłużnik zapłacił staremu wierzycielowi po cesji?

Jeżeli dłużnik nie został zawiadomiony o przelewie i o nim nie wiedział, zapłata jest skuteczna, a nabywca rozlicza się ze zbywcą, który otrzymał pieniądze. Jeżeli dłużnik o cesji wiedział, zapłata do rąk zbywcy nie zwalnia go wobec nabywcy.

Jak uzyskać klauzulę wykonalności na kupiony dług z nakazem zapłaty?

Jeżeli zbywca ma tytuł wykonawczy z klauzulą, nabywca składa wniosek egzekucyjny bezpośrednio do komornika z umową cesji z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 804² KPC). Gdy orzeczenie klauzuli nie ma, składa wniosek do sądu z art. 788 § 1 KPC z oryginałem tytułu i taką umową; opłata wynosi 50 zł. Zwykła umowa pisemna nie wystarczy.

Czy zakup przedawnionej wierzytelności jest legalny?

Tak, przedawnione roszczenie nie wygasa. Wobec przedsiębiorcy można je dochodzić, dopóki nie podniesie zarzutu przedawnienia, wobec konsumenta sąd uwzględnia przedawnienie z urzędu. Niezależnie od dłużnika sąd odmawia klauzuli, a komornik egzekucji, gdy z tytułu wynika upływ terminu. Cena powinna to uwzględniać.

Czy komornik kontynuuje egzekucję po sprzedaży długu?

Nabywca może wstąpić do toczącej się egzekucji za zgodą dotychczasowego wierzyciela, wykazując przelew dokumentem z podpisem urzędowo poświadczonym (art. 804¹ KPC). Przerwanie przedawnienia przez egzekucję poprzednika działa też na rzecz nabywcy, chyba że egzekucję umorzono w sposób niweczący przerwę; zbywca nie powinien wnosić o umorzenie, bo uchyliłoby to zajęcia.

Kiedy cena zakupu wierzytelności jest kosztem podatkowym?

Dopiero w momencie uzyskania przychodu ze spłaty, kasowo. Przy spłacie częściowej koszt rozpoznaje się proporcjonalnie do udziału wpłaty w całym długu.