Sprzedaż długu: komu i za ile można sprzedać wierzytelność

Sprzedaż długu polega na przeniesieniu wierzytelności na inny podmiot w zamian za zapłatę z góry. Wierzyciel odzyskuje od ręki część należności, a windykację przejmuje nabywca. Kupującymi są firmy windykacyjne i wyspecjalizowani inwestorzy, a przy pakietach wielu wierzytelności także fundusze sekurytyzacyjne. Cena zależy przede wszystkim od wieku długu, wypłacalności dłużnika i jakości dokumentacji. Wyjaśniamy, komu, za ile i jak sprzedać wierzytelność oraz jakiej odpowiedzialności sprzedaż nie zdejmuje z wierzyciela.

Na czym polega sprzedaż długu

Sprzedaż długu odbywa się przez cesję wierzytelności (art. 509 KC). Jest to umowa, w której dotychczasowy wierzyciel, czyli cedent, przenosi prawo do dochodzenia zapłaty na nabywcę, nazywanego cesjonariuszem. W zamian otrzymujesz ustaloną kwotę. Dalszy kontakt z dłużnikiem oraz ryzyko odzyskania pieniędzy przechodzą na kupującego.

Wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę prawa z nią związane, w tym roszczenie o zaległe odsetki (art. 509 § 2 KC). Wyjątkiem jest ryczałtowa rekompensata za koszty odzyskiwania należności w kwocie 40, 70 lub 100 euro. Ustawa o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych wprost zakazuje jej zbycia (art. 10 ust. 4), dlatego nie można jej sprzedać razem z fakturą.

Wierzytelność można sprzedać bez zgody dłużnika. Zawiadomienie dłużnika o cesji nie jest warunkiem jej ważności, ale leży w interesie obu stron umowy. Dopóki dłużnik nie wie o przelewie, zapłata do rąk dotychczasowego wierzyciela zwalnia go z długu (art. 512 KC). Zawiadomienie może przekazać zarówno zbywca, jak i nabywca, który okaże umowę cesji.

Jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, na przykład fakturą i umową, cesja także powinna być stwierdzona pismem (art. 511 KC). Sam mechanizm i znaczenie takiej umowy omawiamy szerzej w artykule wyjaśniającym, czym jest cesja wierzytelności.

Sprzedaż długu nie zdejmuje z wierzyciela całej odpowiedzialności. Zbywca odpowiada wobec nabywcy za to, że wierzytelność mu przysługuje, czyli istnieje, nie została zapłacona ani potrącona i nie jest przedawniona w sposób ukryty przed kupującym (art. 516 KC). Za wypłacalność dłużnika zbywca nie odpowiada, chyba że przyjął taką odpowiedzialność w umowie. Jeżeli po sprzedaży okaże się, że faktura była sporna albo dług został już spłacony, nabywca może żądać od sprzedającego zwrotu ceny i odszkodowania.

Komu można sprzedać dług

Rynek obrotu wierzytelnościami łączy wierzycieli, którzy chcą szybko zamienić należność na gotówkę, z podmiotami gotowymi przejąć ryzyko jej odzyskania. Najczęstszymi nabywcami pojedynczych faktur B2B są firmy windykacyjne. Prowadzą one skup wierzytelności, aby następnie dochodzić zapłaty we własnym imieniu. Długi kupują również prywatni inwestorzy zajmujący się obrotem wierzytelnościami.

Fundusze sekurytyzacyjne nabywają długi w pakietach, zwykle od banków, operatorów i dużych firm. Nie przyjmą więc pojedynczej faktury od małej firmy. Osobnym kanałem jest giełda wierzytelności, na której dług zostaje przedstawiony większej liczbie zainteresowanych nabywców.

Sprzedaż bezpośrednia firmie skupującej jest szybka, ale ogranicza konkurencję cenową. Giełda wierzytelności zapewnia dostęp do wielu kupujących, jednak cały proces trwa dłużej i nie gwarantuje uzyskania wyższej ceny.

Zakaz cesji zapisany w umowie z dłużnikiem (art. 509 § 1 KC) nie zawsze blokuje sprzedaż. W transakcjach handlowych, w których dłużnikiem jest duży przedsiębiorca, a wierzycielem mikro, mały lub średni przedsiębiorca, zastrzeżenie wyłączające albo ograniczające przelew wierzytelności staje się bezskuteczne, jeżeli dłużnik nie zapłacił w terminie (art. 9a ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych). Mała firma może wówczas sprzedać przeterminowaną fakturę wystawioną dużemu kontrahentowi mimo zakazu zawartego w umowie.

Ile realnie zapłacą za wierzytelność

Cena jest określana jako procent wartości nominalnej długu, a różnice pomiędzy ofertami mogą być ogromne. O wyniku wyceny wierzytelności decydują przede wszystkim wiek długu, wypłacalność dłużnika, etap sprawy, czyli postępowanie przed sądem, tytuł wykonawczy lub bezskuteczna egzekucja, a także jakość dokumentacji.

Ceny transakcyjne nie są publikowane. Poniższe przedziały mają więc charakter orientacyjny, wynikają z praktyki rynku, a każda oferta jest przygotowywana indywidualnie:

• świeża faktura (do ok. 30 dni po terminie), z kompletem dokumentów i wypłacalnym dłużnikiem: zwykle 70–80% wartości,
• dług przeterminowany, trudny do odzyskania: często tylko kilkanaście procent, a bywa, że 10–30%,
• dług po bezskutecznej egzekucji albo bliski przedawnienia: ułamek wartości albo brak ofert.

Dla zobrazowania, niezapłaconą fakturę na 20 000 zł świeżo po terminie sprzedasz zwykle za 14 000–16 000 zł. Mocno przeterminowana wierzytelność może przynieść jedynie 2 000–6 000 zł. Im szybciej zdecydujesz się na sprzedaż długu, tym wyższą cenę możesz uzyskać, ponieważ wartość wierzytelności spada z każdym miesiącem opóźnienia.

Jak wygląda proces krok po kroku

Sprzedaż wierzytelności przebiega według powtarzalnego schematu. W przypadku prostej faktury proces można domknąć w kilka dni. Jeżeli wierzytelność ma już tytuł wykonawczy, trzeba uwzględnić dodatkowy czas potrzebny na dopełnienie formalności:

1. przekazujesz dokumentację długu do wyceny,
2. otrzymujesz ofertę cenową jako procent wartości nominalnej,
3. po akceptacji podpisujecie umowę cesji wierzytelności,
4. dłużnik zostaje powiadomiony o zmianie wierzyciela,
5. otrzymujesz zapłatę, a windykację przejmuje nabywca.

Jeżeli masz już nakaz zapłaty lub wyrok z klauzulą wykonalności, nabywca wierzytelności musi uzyskać klauzulę na swoją rzecz. Sąd nada ją tylko wtedy, gdy przejście wierzytelności zostanie wykazane dokumentem urzędowym albo dokumentem prywatnym z podpisami urzędowo poświadczonymi (art. 788 § 1 KPC).

W praktyce umowę cesji takiej wierzytelności podpisuje się z notarialnym poświadczeniem podpisów. Bez tego kupujący nie poprowadzi egzekucji. Od momentu zapłaty odzyskiwanie długu leży po stronie kupującego i to on ponosi ryzyko niewypłacalności dłużnika.

Kiedy sprzedaż długu się opłaca, a kiedy lepiej windykować

Sprzedaż długu ma sens, gdy zależy Ci na natychmiastowej płynności, nie chcesz angażować się w długie postępowanie albo wierzytelność jest trudna i ryzykowna. Rezygnujesz wówczas z części należnej kwoty w zamian za pewność i czas.

Jeżeli jednak dłużnik jest wypłacalny, a dokumentacja solidna, samodzielna windykacja lub zlecenie jej wyspecjalizowanej firmie da zwykle wyższy odzysk niż sprzedaż z dyskontem. Wybór zależy więc od tego, czy ważniejsza jest natychmiastowa zapłata części należności, czy możliwość odzyskania większej kwoty po przeprowadzeniu windykacji.

Gdy wcześniejsza egzekucja okazała się nieskuteczna, sprzedaż wierzytelności bywa rozsądnym sposobem na domknięcie sprawy, choć cena będzie wtedy niska. Więcej informacji o dostępnych rozwiązaniach znajdziesz w artykule dotyczącym bezskutecznej egzekucji. Wyceną i odkupem zajmuje się nasza usługa skupu wierzytelności.

Jakie dokumenty przygotować do wyceny wierzytelności

Cena zależy od tego, jak łatwo nabywca udowodni dług w sądzie. Im pełniejsza dokumentacja, tym wyższa może być oferta, ponieważ maleje ryzyko ponoszone przez kupującego. Dokumenty należy przygotować osobno dla każdej wierzytelności.

Komplet powinien obejmować fakturę z terminem płatności, a przy fakturach wystawionych w KSeF także numer KSeF, który potwierdza datę jej otrzymania przez dłużnika. Potrzebna będzie również umowa albo zamówienie oraz potwierdzenie wykonania usługi lub dostawy. Znaczenie mogą mieć protokół odbioru, list przewozowy lub korespondencja potwierdzająca odbiór, a także wezwania do zapłaty z dowodami nadania lub doręczenia.

Do dokumentacji należy dołączyć ewentualne uznanie długu, ugodę i harmonogram spłat, dane dłużnika z KRS lub CEIDG oraz informację o dotychczasowych wpłatach. Taki zestaw pozwala ocenić zarówno istnienie wierzytelności, jak i możliwość jej skutecznego dochodzenia.

Nabywca sprawdzi również dłużnika w Krajowym Rejestrze Zadłużonych. Widoczne są tam otwarte postępowania upadłościowe i restrukturyzacyjne oraz egzekucje umorzone z powodu bezskuteczności. Wpis w KRZ najmocniej obniża cenę, ponieważ oznacza, że dług jest trudny do odzyskania albo został objęty postępowaniem blokującym egzekucję.

Brak potwierdzenia odbioru towaru lub wykonania usługi jest z kolei typowym powodem obniżenia ceny. Nabywca zakłada wtedy, że dłużnik może zakwestionować samo istnienie zobowiązania. Jakość dokumentacji ma więc bezpośredni wpływ na wycenę wierzytelności i ofertę przedstawioną sprzedającemu.

Sprzedaż długu a podatki i księgowanie straty

Różnica między wartością nominalną a ceną sprzedaży jest dla wierzyciela stratą. Przy sprzedaży wierzytelności własnej, wcześniej zaliczonej do przychodów należnych, kosztem uzyskania przychodu jest wartość nominalna wierzytelności brutto, czyli z podatkiem VAT (uchwała NSA z 11 czerwca 2012 r., I FPS 3/11, i interpretacja ogólna Ministra Finansów z 15 lutego 2021 r., nr DD5.8201.11.2020).

Strata z takiej sprzedaży jest kosztem tylko do wysokości kwoty wcześniej zarachowanej jako przychód należny, czyli kwoty netto (art. 23 ust. 1 pkt 34 ustawy o PIT, art. 16 ust. 1 pkt 39 ustawy o CIT).

Osobną ścieżką jest ulga na złe długi. Pozwala ona skorygować VAT i podatek dochodowy po upływie 90 dni od terminu płatności. Sprzedaż wierzytelności po skorzystaniu z ulgi jest dopuszczalna, ale ulgę trzeba wtedy odwrócić. W rozliczeniu za okres, w którym doszło do zbycia, wierzyciel zwiększa podstawę opodatkowania i podatek należny (art. 89a ust. 4 ustawy o VAT, art. 26i ust. 7 ustawy o PIT, art. 18f ust. 7 ustawy o CIT). Przed podjęciem decyzji porównaj obie drogi z księgowym.

Po stronie kupującego sprzedaż wierzytelności podlega podatkowi od czynności cywilnoprawnych w stawce 1% ceny (art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o PCC). Obowiązek podatkowy i złożenie deklaracji PCC-3 ciążą na nabywcy (art. 4 pkt 1 ustawy o PCC), chyba że transakcja jest objęta podatkiem VAT, na przykład jako usługa faktoringu (art. 2 pkt 4 ustawy o PCC). Alternatywą wobec sprzedaży pozostaje windykacja polubowna, która zostawia Ci pełną kwotę należności.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę sprzedać dług bez zgody dłużnika

Tak. Cesja wierzytelności nie wymaga zgody dłużnika (art. 509 KC). Dłużnika warto zawiadomić o zmianie wierzyciela, bo do tego czasu może skutecznie zapłacić dotychczasowemu wierzycielowi (art. 512 KC). Umowny zakaz cesji blokuje sprzedaż, chyba że dłużnikiem jest duży przedsiębiorca, wierzycielem firma z sektora MŚP, a termin zapłaty minął (art. 9a ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych).

Ile dostanę za sprzedaż długu

Orientacyjnie od kilkunastu do 70–80% wartości nominalnej. Najwyższe ceny dotyczą świeżych, dobrze udokumentowanych długów wobec wypłacalnych dłużników. Długi przeterminowane, po bezskutecznej egzekucji albo z wpisem dłużnika w Krajowym Rejestrze Zadłużonych wyceniane są znacznie niżej lub nie znajdują nabywcy.

Co jest lepsze: sprzedaż długu czy windykacja

To zależy od celu. Sprzedaż daje gotówkę od ręki kosztem części kwoty, windykacja daje szansę na pełny odzysk, ale wymaga czasu. Przy wypłacalnym dłużniku i solidnej dokumentacji zwykle bardziej opłaca się windykacja.

Czy po sprzedaży długu nadal za coś odpowiadam

Za wypłacalność dłużnika nie, chyba że przyjąłeś taką odpowiedzialność w umowie. Odpowiadasz jednak wobec nabywcy za to, że wierzytelność istnieje, nie została zapłacona ani potrącona (art. 516 KC). Jeśli sprzedasz sporną lub już spłaconą fakturę, nabywca może żądać zwrotu ceny i odszkodowania.

Czy razem z fakturą sprzedam rekompensatę 40 euro

Nie. Roszczenie o ryczałtową rekompensatę za koszty odzyskiwania należności (40, 70 lub 100 euro) nie może być zbyte (art. 10 ust. 4 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych). Na nabywcę przechodzą natomiast zaległe odsetki (art. 509 § 2 KC).